प्रतिनिधी | सोलापूर : आजच्या धावपळीच्या जीवनात ताणतणाव, चिंता, नैराश्य आणि भावनिक संघर्ष यांसारख्या मानसिक आरोग्याच्या समस्या वाढताना दिसतात. मात्र, शारीरिक आजारांबाबत ज्या सहजतेने बोलले जाते, त्या सहजतेने मानसिक आरोग्याविषयी आजही चर्चा होत नाही. मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा समुपदेशकांची मदत घेणाऱ्या व्यक्तीकडे अनेकदा संशयाने अथवा वेगळ्या नजरेने पाहिले जाते. मानसिक आजारांबाबतचा हा सामाजिक कलंक दूर करणे ही काळाची गरज आहे.
दरवर्षी १० ऑक्टोबर हा दिवस जागतिक मानसिक आरोग्य दिन म्हणून साजरा केला जातो. मानसिक आरोग्याविषयी जनजागृती करणे, मानसिक समस्यांचा सामना करणाऱ्या व्यक्तींना समजून घेणे आणि त्यांना योग्य उपचार व आधार मिळवून देणे, हा या दिवसामागील व्यापक उद्देश आहे.
मानसिक आरोग्याच्या समस्यांशी प्रत्यक्ष सामना केलेल्या व्यक्तींचे अनुभव ऐकणे आणि त्यातून सकारात्मक बदल घडवणे, ही यंदाच्या दिनानिमित्त महत्त्वाची ठरणारी संकल्पना आहे.
जिया : एका संघर्षाची, जिद्दीची आणि नव्या आयुष्याची कहाणी !
जियाची आणि माझी पहिली भेट रुग्णालयातील अतिदक्षता विभागात (आयसीयू) झाली. तिच्या हाताला सलाईन लावलेले होते, ऑक्सिजन सुरू होता. तीन दिवसांपासून अन्न न घेतल्याने ती अत्यंत अशक्त आणि हतबल दिसत होती. तिच्या चेहऱ्यावर निरागसता होती; मात्र तिच्या डोळ्यांत अनेक अनुत्तरित प्रश्न दडलेले जाणवत होते.
जेमतेम पंधरा-सोळा वर्षांची ही मुलगी. तिची वैद्यकीय कागदपत्रे आणि पूर्वेतिहास पाहिल्यानंतर मनात अनेक प्रश्न निर्माण झाले.
आपल्या बोटाला चुकून चाकू लागला, तरी होणारी वेदना सहन करणे कठीण जाते. डोळ्यांतून येणारे अश्रूही थांबवता येत नाहीत. मग मनाच्या वेदनांनी पूर्णपणे खचलेली एखादी व्यक्ती किती असहाय झाली असेल, याची कल्पना करणेही कठीण आहे.
जियाने विष प्राशन केले होते. मात्र, तिने कोणालाही याबाबत सांगितले नव्हते. चक्कर येऊन ती पडल्याचे लक्षात आल्यानंतर तिला रुग्णालयात दाखल करण्यात आले.
तिच्या आईची अवस्था अत्यंत विदारक होती. वडील आणि भावाच्या बोलण्यातूनही कुटुंबावर कोसळलेल्या संकटाची तीव्रता जाणवत होती. एका मुलीच्या मानसिक संघर्षाने संपूर्ण कुटुंबाचे आयुष्य ढवळून निघाले होते.
एका वाक्याने वाढवला मानसिक संघर्ष
जियाच्या आयुष्यात नेमके काय घडले होते, हे समजून घेण्याचा प्रयत्न केला असता तिच्या कुटुंबीयांनी सांगितलेली एक गोष्ट समोर आली.
एका मुलाशी तिचे चॅटिंग सुरू होते. त्याच्याशी बोलणे आणि भेटणे या गोष्टींबाबत घरच्यांनी तिला विरोध केला. तिला सांगण्यात आले, 'त्या मुलाशी बोलणे, चॅटिंग करणे आणि भेटणे आत्ताच थांबव; अन्यथा आम्हाला हे थांबवावे लागेल.'
या प्रसंगाने तिच्या मनातील संघर्ष अधिक तीव्र झाला. मात्र, या मानसिक संघर्षाची सुरुवात एका दिवसात झालेली नव्हती. त्यामागे जवळपास वर्षभराची भावनिक गुंतवणूक आणि काही महिन्यांपासून वाढत गेलेल्या मानसिक त्रासाची पार्श्वभूमी होती.
जिया एका सामान्य कुटुंबातील मुलगी होती. तिला समजून घेणारा, तिच्या आनंदासाठी प्रयत्न करणारा आणि तिच्या मनातील भावना ऐकून घेणारा अभिषेक (अभि) तिला जवळचा वाटत होता. त्याच्याशी असलेल्या मैत्रीतून तिला भावनिक आधार मिळत होता.
अभिपासून दूर जाण्याची कल्पनाच तिला असह्य वाटत होती. त्याच्याशी असलेले नाते तुटण्याची भीती तिच्या मनावर खोलवर परिणाम करत होती.
त्या वेळी तिच्याशी संवाद साधताना मी केवळ समुपदेशक म्हणून नव्हे, तर एक मैत्रीण म्हणून तिच्या भावनांना समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. तिला दोष देण्याऐवजी तिच्या मनातील वेदना, भीती आणि अस्वस्थता समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे होते.
हुशार विद्यार्थिनी ते नैराश्याच्या गर्तेत !
दहावीच्या परीक्षेत ९३ टक्के गुण मिळवणाऱ्या जियाच्या आयुष्यात अचानक मोठा बदल झाला.
रात्री झोप येत नव्हती. जेवणाची इच्छा होत नव्हती. अभ्यासात मन लागत नव्हते. ती सतत अंथरुणावर पडून राहू लागली. कोणाशीही बोलण्याची इच्छा होत नव्हती. तिचा चेहरा उदास दिसू लागला. आत्मविश्वास कमी झाला आणि वजनही घटले.
तिच्या मनात सतत नकारात्मक विचार येत होते. आई-वडिलांकडे पाहण्याचा तिचा दृष्टिकोन बदलला. स्वतःच्या आवडीनिवडी, नटणे-मुरडणे, सण-समारंभ यांपासून ती दूर जाऊ लागली.
हे सर्व चार-पाच महिने सुरू होते. दिवसेंदिवस तिची अवस्था अधिक गंभीर होत गेली. विविध ठिकाणी उपचार करूनही तिच्या मानसिक स्थितीत अपेक्षित सुधारणा होत नव्हती.
एकटेपणा वाढला. स्वतःला खोलीत कोंडून घेणे, घराबाहेर न पडणे आणि सतत रडत राहणे यांचे प्रमाण वाढत गेले. तिच्या मानसिक त्रासाचा परिणाम शारीरिक आरोग्यावर, शिक्षणावर आणि सामाजिक जीवनावरही झाला.
ही केवळ प्रेमसंबंधातील अडचण नव्हती; तर तिच्या भावनिक आणि मानसिक आरोग्यावर गंभीर परिणाम करणारी परिस्थिती बनली होती.
मानसिक आजारापेक्षा समाजाची नजर अधिक वेदनादायी !
जियाच्या आयुष्यातील घटना समाजात पसरू लागल्या. तिच्या कुटुंबीयांना तिच्या भविष्याची चिंता सतावत होती. मुलीला पुन्हा पूर्वीसारखे आनंदी पाहण्याची त्यांची इच्छा होती; मात्र परिस्थिती हाताबाहेर जात असल्याची जाणीव त्यांना अस्वस्थ करत होती.
अशा वेळी त्यांना समुपदेशनाची मदत मिळाली.
जियाचे आणि तिच्या पालकांचे समुपदेशन सुरू झाले. संवादातून गैरसमज दूर करण्याचा, भावनिक ताण समजून घेण्याचा आणि परिस्थितीकडे अधिक सकारात्मक दृष्टिकोनातून पाहण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
हळूहळू तिच्या मानसिक आणि शारीरिक स्थितीत सुधारणा होऊ लागली. ती पुन्हा अभ्यासाकडे वळली. एकाग्रता वाढू लागली. आत्मविश्वासाने विविध स्पर्धांमध्ये सहभागी होऊन यश मिळवू लागली.
मात्र, समाजातील काही लोक तिला वारंवार भूतकाळातील घटना आठवण करून देत होते. तिच्या आयुष्यात घडून गेलेल्या प्रसंगांवरून तिला पुन्हा पुन्हा प्रश्न विचारले जात होते.
जियाने मात्र परिस्थितीचा स्वीकार केला. स्वतःच्या विचारांमध्ये सकारात्मक बदल घडवण्याचा प्रयत्न केला. स्वतःच्या आयुष्याची जबाबदारी स्वीकारत ती पुढे जात राहिली.
तिचा समाजाला स्पष्ट संदेश होता :
'मला दयेची गरज नाही. माझ्याकडे पाहण्याचा तुमचा दृष्टिकोन बदला. माझ्या भूतकाळावरून मला ओळखू नका; माझ्या आजच्या कर्तृत्वावरून मला ओळखा!'
आज जिया अधिकारी म्हणून कार्यरत !
समुपदेशन आणि मानसोपचारतज्ज्ञांच्या मदतीने जियाने स्वतःच्या आयुष्यात सकारात्मक बदल घडवून आणला. मानसिक संघर्षाच्या कठीण टप्प्यातून बाहेर पडत तिने आत्मविश्वासाने पुढील वाटचाल केली.
आज ती एका अधिकारी पदावर कार्यरत आहे. स्वतःच्या कर्तृत्वाचा तिला अभिमान आहे. कठीण काळातून बाहेर पडण्यासाठी मदत करणाऱ्या समुपदेशक आणि मानसोपचारतज्ज्ञांबद्दलही ती कृतज्ञता व्यक्त करते.
जियाची ही कहाणी केवळ एका मुलीच्या संघर्षाची नाही; तर योग्य वेळी मिळालेली मदत, समजूतदार संवाद, व्यावसायिक उपचार आणि स्वतःमध्ये बदल घडवण्याची तयारी यांमुळे आयुष्याला नवी दिशा मिळू शकते, याची जाणीव करून देणारी आहे.
तिच्या आयुष्यातील या प्रवासातून एक गोष्ट स्पष्ट होते. मानसिक आरोग्याच्या समस्यांमुळे एखाद्या व्यक्तीचे आयुष्य संपत नाही. योग्य मदत, उपचार आणि आधार मिळाल्यास ती व्यक्ती पुन्हा आत्मविश्वासाने उभी राहू शकते.
विचार बदलले की कृतीतही बदल होतो !
उदासीनता, नैराश्य, चिंता आणि तणाव यांचा परिणाम आपल्या विचारांवर, भावनांवर आणि वर्तनावर होऊ शकतो. आपण एखाद्या परिस्थितीकडे कशा प्रकारे पाहतो, त्यातून आपल्या भावना आणि कृती घडत असतात.
मात्र, प्रत्येक मानसिक समस्या केवळ नकारात्मक विचारांमुळेच निर्माण होते, असे नाही. अनेकदा जैविक, मानसिक, कौटुंबिक आणि सामाजिक घटक एकत्रितपणे परिणाम करतात. त्यामुळे मानसिक त्रासाकडे दुर्लक्ष न करता योग्य तज्ज्ञांची मदत घेणे आवश्यक आहे.
आकाशात काळे ढग दाटून आले, तरी ते कायम राहत नाहीत. पाऊस पडून गेल्यानंतर आकाश पुन्हा स्वच्छ होते. त्याचप्रमाणे आयुष्यातील काही दुःखद प्रसंग आपल्याला अस्वस्थ करतात; मात्र त्या प्रसंगांमुळे संपूर्ण आयुष्याची दिशा ठरू नये.
प्रत्येक व्यक्तीचा मानसिक संघर्ष वेगळा असतो. कोणाच्या वेदना किती मोठ्या आहेत, याचा निर्णय बाहेरून पाहून घेता येत नाही. त्यामुळे मानसिक त्रास सहन करणाऱ्या व्यक्तीला दोष देण्याऐवजी तिचे म्हणणे ऐकून घेणे, तिला समजून घेणे आणि योग्य मदतीपर्यंत पोहोचवणे आवश्यक आहे.
मानसिक आरोग्यासाठी समाजाने काय करावे?
१. मोकळेपणाने संवाद साधा : मानसिक त्रास अनुभवणाऱ्या व्यक्तीचे म्हणणे शांतपणे ऐका. तिच्या भावनांची थट्टा करू नका.
२. मानसिक आजारांचा कलंक दूर करा : मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा समुपदेशकांची मदत घेणे ही कमजोरी नसून स्वतःच्या आरोग्याची काळजी घेण्याची योग्य कृती आहे.
३. मुलांच्या भावनांना समजून घ्या : किशोरवयीन मुला-मुलींशी संवाद साधताना त्यांच्या भावनांचा आदर करा. केवळ रागावणे, धमकावणे किंवा निर्बंध लादणे याऐवजी त्यांची बाजू समजून घ्या.
४. लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नका : दीर्घकाळ उदास राहणे, झोप आणि भूक बदलणे, एकटेपणा वाढणे, अभ्यास किंवा कामात रस न वाटणे आणि सतत निराशा जाणवणे अशी लक्षणे दिसल्यास तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.
५. आत्महानीच्या संकेतांना गंभीरपणे घ्या : एखादी व्यक्ती स्वतःला इजा करण्याबद्दल किंवा आत्महत्येबद्दल बोलत असेल, तर तिच्याकडे दुर्लक्ष करू नका. तिला एकटे सोडू नका आणि तातडीने वैद्यकीय मदत मिळवून द्या.
६. उपचारांना पाठिंबा द्या : मानसिक आरोग्य सुधारण्यासाठी आवश्यकतेनुसार मानसशास्त्रज्ञ, समुपदेशक किंवा मानसोपचारतज्ज्ञांची मदत घ्या. औषधोपचार आवश्यक असल्यास ते तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली घ्या.
चला, मानसिक आरोग्याला प्राधान्य देऊया !
जागतिक मानसिक आरोग्य दिन आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देतो—मानसिक आरोग्य हा केवळ एखाद्या व्यक्तीचा वैयक्तिक प्रश्न नसून संपूर्ण समाजाच्या आरोग्याशी संबंधित विषय आहे.
आपल्या आसपासची एखादी व्यक्ती शांत झाली असेल, सतत उदास राहत असेल किंवा स्वतःला इतरांपासून दूर ठेवत असेल, तर तिच्याकडे दुर्लक्ष करू नका. तिच्याशी प्रेमाने बोला. तिचे म्हणणे ऐका. गरज भासल्यास तिला व्यावसायिक मदत घेण्यासाठी प्रोत्साहित करा.
कारण कधी कधी एखाद्याचे म्हणणे शांतपणे ऐकून घेणे, त्याला समजून घेणे आणि योग्य मदत मिळवून देणे हेच त्याच्या आयुष्यातील सर्वांत मोठे वळण ठरू शकते.
मानसिक आरोग्याविषयी बोलूया, मानसिक समस्यांचा कलंक दूर करूया आणि प्रत्येक व्यक्तीला सन्मानाने जगण्याचा अधिकार मिळवून देऊया.
---
लेखिका परिचय
सौ. स्नेहा ऋषिकेश पेंडे-जकाते
मानसशास्त्रज्ञ व समुपदेशक
सौ. स्नेहा ऋषिकेश पेंडे-जकाते यांनी क्लिनिकल सायकॉलॉजीमध्ये एम.ए., रिहॅबिलिटेशन सायकॉलॉजीमध्ये पदव्युत्तर पदविका आणि डिसॅबिलिटी क्षेत्रातील व्होकेशनल रिहॅबिलिटेशनचा डिप्लोमा पूर्ण केला आहे. त्या २०१२ पासून क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्ट म्हणून कार्यरत आहेत.
त्या स्नेहबंध समुपदेशन व व्यसनमुक्ती केंद्राच्या माध्यमातून मिरज, सांगली, जयसिंगपूर आणि मलेवाडी येथे समुपदेशन व मानसिक आरोग्यविषयक सेवा देतात. तसेच शैक्षणिक संस्थांमध्ये समुपदेशक म्हणूनही कार्य करतात.
सोलापूर, सांगली आणि कोल्हापूर जिल्ह्यांमध्ये व्याख्याने, चर्चासत्रे, वृत्तपत्रीय लेख आणि रेडिओ मुलाखतींच्या माध्यमातून त्या मानसिक आरोग्याविषयी जनजागृती करतात. वृद्धाश्रम, विशेष मुलांच्या शाळा, मनोरुग्णालये आणि विविध आरोग्यविषयक संस्थांमध्ये मानसिक आरोग्यविषयक मार्गदर्शन व जनजागृती करण्याचे त्यांचे कार्य सुरू आहे.
त्यांच्या सामाजिक व व्यावसायिक कार्याची दखल घेऊन त्यांना स्त्री सन्मान पुरस्कार, स्त्री प्रतिष्ठा सन्मान पुरस्कार, सामाजिक सेवा पुरस्कार, जिजाऊ पुरस्कार आणि राज्यभूषण पुरस्कार अशा विविध पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे.
0 Comments